Зонхова Зонхов

Мөрийн гурван эрхэм /тайлбартай/

Гандантэгчэнлин хийдийн Дашчоймбол дацангийн шунлайв, гавж С. Гантөмөр

Мөрийн 3-н эрхэм.

1-р хэсэг.

2-р хэсэг.

3-р хэсэг.

4-р хэсэг.

Өмнөд Энэтхэгийн Буддын гүн ухааны Сэра Жэ хийдийн Зод зиндаа,

Гандантэгчэнлин хийдийн Идгаачойнзинлин дацангийн хуврага Эрдэнэ Гүндээ –

Богд Зонховын айлдсан “Мөрийн гурван эрхэм” номын тайлбар 1-р хэсэг. 2020-04-20.

Богд Зонховын айлдсан “Мөрийн гурван эрхэм” номын тайлбар 2-р хэсэг. 2020-04-26.

Богд Зонховын айлдсан “Мөрийн гурван эрхэм” номын тайлбар 3-р хэсэг. 2020-05-04.

Гэгээрлийн Суурь хуудаснаас…

Жадо ринбүүчи багш, “Мөрийн гурван эрхэм” номын айлдвараас. 2011 он.

Бид “Бурханд аврал одуулъя, Номд аврал одуулъя, Хуврагт аврал одуулъя” гээд байнга уншдаг.
Энэ ямар учиртай юм бэ ? Яагаад чухаг дээд гуравт аврал одуулаад байгаа юм бэ ? гэвэл “бурхан” гэдэг бол биднийг аврах арга замыг үзүүлэгч, “ном” гэдэг бол жинхэнэ аврагч, “хувраг” гэдэг бол авралын хань нөхөр юм. Үүнийг та бүхэн мэднэ ээ. Олон удаа сонсож байсан байх.
Тэгвэл ном гэдэг нь яагаад бидний жинхэнэ аврал юм бэ, яаж биднийг аврах юм бэ, ном нь бидний аврал юм гэдгийг хэрхэн яаж ойлгох вэ?

Бурхан, ном, хувраг гурав нь гэтлэхийг хүсэгч нарын аврал юм…

“Далан шүлэгт ерөөл” хэмээх номд “Бурхан, ном, хувраг гурав нь гэтлэхийг хүсэгч нарын аврал юм” гэж номлосон байдаг.
Тэгэхээр орчлонгоос гэтэлье, нирвааны амгаланд хүрэе, ямар ч зовлонгүй аз жаргалыг олж авъя гэвэл “бурхан, ном, хувраг” гурвыг шүтэх хэрэгтэй. Энэ гурав бол гарцаагүй жинхэнэ аврал мөн юм гэж номлосон байна.
Түүнээс биш, өлсөхийн зовлонгоос ангижрахад заавал бурхан шүтэх хэрэг байхгүй. Өвчин зовлонгоос ангижиръя гэвэл мөн заавал бурхан шүтэх хэрэг байхгүй. Түр зуурын өвчин зовлонгоос ангижрахын тулд эмнэлэгт очоод, эмчид үзүүлээд, эм уучихвал тэр өвчнөөсөө салж болно. Өлссөн хүн хоол унд идчихвэл өлсөхийн зовлонгоосоо салж болно.
Гэхдээ зөвхөн өлсөхийн зовлонгоос, түр зуурын өвдөхийн зовлонгоосоо ангижрахын төлөө биш, орчлонгийн бүх зовлонгоос ангижирсан, ямар ч зовлон үгүй үүрдийн амар амгаланг олж авахын тулд яах хэрэгтэй вэ, ямар авралыг шүтэх хэрэгтэй вэ, хэнийг шүтэх хэрэгтэй вэ ? гэвэл зайлшгүй тэрхүү арга замыг заасан бурхныг шүтэх хэрэгтэй, түүний заасан номыг анхааран авч хэрэгжүүлэх хэрэгтэй, тэр номыг анхааран авч хэрэгжүүлж байгаа хуврагуудыг даган дуурайх хэрэгтэй. Энэ гурав бол гарцаагүй хэрэгтэй юм байна гэж номлосон байна.

Бурхан чухаг дээд …

За ингээд аврал чухаг дээд гурвын тухай айлдвараа үргэлжлүүлье. Ер нь бурхан, ном, хувраг гэдэг эдгээрийнхээ үгний утгыг ч гэсэн сайтар мэдэж байх хэрэгтэй юм.
Бурхан гэдэг нь Түвдээр “санжай” гэсэн үг. “Сан”, “жай” гэсэн хоёр үгнээс бүрдэж байна.
Эхний “сан” гэдэг нь ариусгана гэсэн үг юм. Юуг ариусгах юм бэ ? гэвэл нисваанисын түйтгэр болон мэдэгдэхүүний түйтгэр хоёрыг бүрэн гүйцэд ариусгасан, “жай” гэдэг нь янагуух үнэнийг мэдэх болон үнэмлэхүй үнэний мэдлэг нь бүрэн гүйцэд дэлгэрсэн, нэг ёсондоо тэвчигдэхүүн бүгдийг тэвчиж арилгасан, ологдохуун эрдэм бүгдийг олж дэлгэрүүлсэн, ингээд ариусган дэлгэрүүлсэн гэсэн утгатай үг юм.
Ер нь бурхны эрдмийг нааш нь хураавал тэвчихүйн эрдэм, мэдлэгийн эрдэм гэсэн хоёр зүйлд хураагдана. Тэвчихүйн эрдэм гэдэг нь бурхан бүгд гэм бүгдийг тэвчиж чадсан юм. Мэдлэгийн эрдэм гэдэг нь мэдэгдэхүүн бүгдийг алган дээрээ тавьсан мэт бүгдийг нь илт мэдэж чадсан юм.
Энэ хоёр утга агуулгыг бүрдүүлээд “санжай” гэсэн үг байна. Тэгэхээр бурхан гэдэг бол гэм бүгдийг тэвчиж, эрдэм бүгдийг олсон бодгаль байх юм байна аа гэж ойлгох хэрэгтэй шүү.

“Ном” аврал болохын учир

Тэгэхээр ер нь орчлонгийн зовлонгоос ангижиръя гэвэл үйл, нисваанисыг нь дарах хэрэгтэй юм байна. Үйл нисваанисыг даръя гэвэл бурханы номыг л бясалгахаас өөр ямар ч арга зам алга.
Орчлонгийн зовлонгоос ангижирна, нирваанд хүрнэ гэдэг бол аль нэгэн өөр газар яваад очихын нэр биш байна. Аль нэг бурхнаас авраач гэж гуйхын нэр биш байна. Аль эсвэл ертөнцийн эзэн ч юмуу, аль нэгэн далдын хүч биднээс хамаарахгүйгээр шууд ангижруулаад тавьчих юм ч биш байна.
Түүний олохын тулд яах вэ ? гэвэл зөвхөн бурхны номд суралцаад, номд гарсан тэдгээр утгуудыг бясалгаж, бурхны ном мөрийн үнэн гэдгийг үндсэндээ төрүүлэх л арга байна. Өөр арга ерөөсөө байхгүй юм.
Яг үүнийг л ойлгоод ирэхээр ном гэдэг чинь биднийг жинхэнэ аврах зүйл юм байна шүү, номыг л өөрийн сэтгэлдээ бий болгочихвол жинхэнэ аврагдах юм байна, ном бол аврал мөн юм гэдэг нь гарцаагүй үнэн юм байна гэдэг ойлголт төрөх юм аа.
Хоёрдугаарт, ном гэдэг нь юм гэдэгтэй утга нэгтэй үг юм. Бүх юмсыг бүгдийг нь ном гэж хэлдэг. Гэхдээ юмс үзэгдлийн дотроос хамгийн дээд юм нь нирвааны амгалан юм. Нирвааны амгалан гэдэг бол хамгийн дээд ном мөн юм. Тийм учраас нийтийн нэрийг хамгийн онцгой нэгэнд нь өгөх тохиолдол байдаг. Тэр ёсын дагуу ном гэж хэлсэн байна.
Тэгэхээр ном гэж юуг ойлгох вэ ? гэхээр нирвааныг буюу үүрдийн амар амгаланг хэлж байгаа юм байна. Тэр нь юмс үзэгдлийн дотроос хамгийн дээд нь учраас түүнийг ном гэж хэлж байгаа юм байна гэж нэг ойлгож болно.
Өөр бас нэг утга нь юу вэ ? гэвэл номыг Түвдээр “чой” гэдэг. Чой гэдэг нь засна, өөрчилнө гэсэн утгатай.
Тэгвэл өөрийнхөө юуг өөрчлөх гээд байгаа юм бэ гэвэл өөрийнхөө сэтгэлийг өөрчлөх юм. Яагаад гэвэл бид сэтгэлийнхээ эрхэнд байгаа. Гэтэл сэтгэл маань нисваанисын эрхэнд ороод элдэв янзын үйл хураагаад, тэгээд үйлийн эрхэнд энэ орчлон гэдэг чинь гарч ирж байна.
Үйлийн хүлээснээс гэтэлчихвэл нирваанд хүрнэ. Тиймээс өөрийнхөө сэтгэлийг засъя, сэтгэл нисваанисын эрхэнд байгаа учраас сэтгэлээ нисваанисын эрхнээс чөлөөлье, нисваанис байхгүй болчихвол нисваанисын эрхээр үйл хураах нь байхгүй болчихно, тэгвэл үйл, нисваанис хоёроор хүлэгдээд орчлонд байдаг нь байхгүй болчихно, орчлонгийн хүлээснээс ангижрахаар орчлонгоос гэтлээд нирваан гэдэг үрүү орчих юм.
Тиймээс ном гэдэг нь засах, өөрчлөх гэсэн үг бөгөөд юуг өөрчлөх гээд байгаа юм бэ гэвэл үйл, нисваанисын эрхээр хүлэгдээд орчлонд байгаа энэхүү байдлаа өөрчлөөд орчлонгоос гэтэлсэн нирвааны амгаланд хүрнэ гэсэн утгатай үг юм.
Ламзой намсүмийн дөрөвдүгээр шүлэг дээр
“Асар ариун магад гарахуй үгүйгээр сансрын далайн
Амгалангийн үрийг хүсэвч амарлихын арга байхгүй ээ” гэж номлон байна.
Ер нь бид сансрын далайн амгалан буюу орчлонгийн амгалангийн үрийг л хүсээд байгаа юм. Гэвч бидэнд бүрэн дүүрэн амар амгалан ирж байна уу гэвэл ирэхгүй байна. Тиймээс одоо түүнийгээ өөрчлөөд, асар ариун магад гарахуйн сэтгэлийг төрүүлээд, орчлонгийн далайд шунах шуналаасаа буцвал амарлих буюу нирваанд хүрнэ, жинхэнэ амар амгалан, аз жаргалыг олж авна гэж гаргасан байна. Энэ үгэн дээр ном гэдэг үгийн жинхэнэ утга гарч иржээ.

Ном буюу дарма хэмээхийн учир…

Мөн “ном” гэдгийг санскрит хэлээр “дарма” гэж хэлдэг. Дарма гэдэг нь өөрийн мөн чанарыг барих гэсэн утгатай үг.
Бага төрөлхийтний номыг бүтээснээр өөрсдийгөө муу заяаны зовлонгоос хамгаалж чадна. Дунд төрөлхийтний номыг бүтээснээр орчлонгийн зовлонгоос өөрсдийгөө ангижруулж, хамгаалж чадах юм. Их хөлгөний номыг бүтээснээр сансар нирвааны хоёулангийн зовлонгоос ангижирч, түүн үрүү өөрийгөө оруулахгүй барьж чадах юм.
Тэгэхээр дарма буюу барина гэдэг нь юунаас барих гээд байгаа юм бэ гэвэл зовлонд өөрийгөө оруулахгүй барих, түүнээс өөрийгөө ангижруулахыг хэлж байна. Ямар ямар зовлонгоос юм бэ ? гэвэл орчлонгийн муу заяаны зовлонгоос, мөн нийт орчлонгийн зовлонгоос ангижирч, дээрээс нь сансар нирвааны хоёр хязгаарт өөрийгөө оруулахгүй үл оршихуйн нирваан буюу бурхны хутагт хүрэх юм.
Өмнө гарсан “Асар ариун магад гарахуй үгүйгээр сансрын далайн амгалангийн үрийг хүсэвч амарлихын арга байхгүй ээ” гэдэг зүй тогтлыг мэдэхгүйгээр эдгээр зовлонгуудаас өөрийгөө ангижруулж чадахгүй юм.
Магад гарахын сэтгэл байх юм бол бид жинхэнэ амар амгаланг олж чадна, магад гарахуйн сэтгэл байхгүй зөвхөн орчлонгийн амгаланг л хүсээд яваад байвал хэзээ ч амар амгаланд хүрэхгүй юм аа гэсэн утгатай үг байна. Үүгээр номыг хийх юм бол та нар аврагдана шүү, номыг бүтээхгүй бол аврагдахгүй шүү гэдэг ёсыг машид тодорхой гаргасан байгаа юм.

Хувраг гэж хэн бэ?

Түүний дараа “гэндүн” буюу “хувраг” юм. Гэндүн гэдгийн “гэ” нь “буян” гэсэн үг, “дүн” гэдэг нь “дурлана, хүснэ” гэсэн үг. Буян дотор олон буян байх боловч түүнийд дотроос хамгийн дээд буян нь гэтлэхүй буюу нирвааны хутаг юм. Тэгэхээр хамгийн дээд буян болох нирвааныг хүсч, түүнийг олохын тулд хичээж байгаа бодгалийг гэндүн буюу хувраг гэж хэлдэг.
Нирваан гэж үйл, нисваанисын хүлээснээс ангижирсаныг хэлнэ. Түгээмэл хуран үйлдэхийн зовлон буюу үйл, нисваанисын эрхэнд байгаа бол хорвоо буюу орчлон юм.
Тэгэхээр хувраг болно гэдэг нь магад гарахуйн сэтгэл төрчихсөн, амарлих буюу нирвааныг хүсээд явж байгаа хүмүүсийг хэлнэ. Магад гарахуйн сэтгэл байхгүйгээр орчлонгийн амар амгаланг хүсээд явж байвал тэр бол хувраг биш юм.
Тиймээс энэ номд байгаа “Асар ариун магад гарахуй үгүйгээр сансрын далайн амгалангийн үрийг хүсэвч амарлих арга байхгүй ээ” гэдэг энэ үгийн утгыг мэдэхгүй бол хувраг гэдэг үгийн утгыг ч мэдэх аргагүй юм. Энэ үгийн утгыг ойлговол хувраг гэдэг нь нирвааныг хүссэн хүн байх юм байна гэдгийг ойлгоход хялбар болж байна аа.

Орчлонг бүтээн үйлдэгч гурван зүйл …

Намдил зава дотор “жондон чэрнай сэрдва мин” гэж байдаг. “Ямарваа нэг юманд гэм олоод харчихвал түүнд шунахгүй” гэж байдаг учраас хамгийн эхлээд орчлонгийн гэмийг үзүүлээд, орчлонд шунасан шуналаасаа татгалзах хэрэгтэй гэдгийг гаргаж байгаа юм.
Ийнхүү орчлонд шуналаар хүлэгдсэн байдаг гэдэг нь яахын аргагүй үнэн юм. Бидний орчлонд дэс дараалчлан эргэх явцыг “арван хоёр шүтэн барилдлага” болгосон байдаг. Түүн дотроос харж байхад яг орчлонг бүтээж үйлддэг шалтгаан нь юу юм бэ ? гэвэл наймдугаарх “шунал” байдаг.
Шунал төрөөд тэр нь улам дээшээ арвидахаар “авахуйн хүсэл” болж хувирдаг. Тэгээд эхлээд шунал төрөөд, шуналын эрхээр хүсэл төрөөд, тэрхүү шунал, хүсэл хоёр нь урьд хийсэн үйлээ “сансар” болгож хувиргадаг. Тэгэхээр үйлийг орчлонд төрөл авах бүх хүчийг бүрдүүлээд, бүрэн чадамжтай болгож сэргээдэг. Ийнхүү сэргэчихсэн бол түүний эрхээр зайлшгүй орчлонгийн аль нэгэн төрлийг авдаг юм.
Тиймээс арван хоёр шүтэн барилдлагын дотроос шунал, хүсэл, орчлонгийн төрлийг авах бүх чадамж нь сэргэсэн үйл буюу аравдугаарх сансар гэсэн энэ гурван зүйлийг орчлонг бүтээн үйлдэгч гурван зүйл гэж хэлдэг.
Тэгэхээр орчлонд гол хүлдэг юм нь юу вэ ? гэхээр шунал байна гэдэг нь арван хоёр шүтэн барилдлагааны дотроос ч гэсэн харахад мэдэгдэж байна.
Бид шуналаар орчлонд хүлэгддэг …
“Сансар буюу орчлонд шунаснаар амьтан бүгд
Бүхнээс хүлэгдсэн тул анхлан магад гарахуйг эрэх хэрэгтэй” гэж номлосон байна.
Ямарваа нэг юманд шунаж байхад тэрхүү шуналыг буцаахын тулд тухайн шунаж байгаа зүйлийнх нь гэмийг таних буюу гэмийг олж харах нь хамгийн чухал байдаг. Гэмтэй талыг нь олоод харчихвал түүнээс шунал аяндаа буцдаг нь жам ёс юм.
Ер нь орчлонд хүлээд байгаа нь үйл, нисваанис хоёр юм. Хүлэгдэхүүн нь үйл, нисваанисын эрхээр авсан бидний бие цогцос юм. Үйл, нисваанисын дотроос хамгийн гол нь шунал бөгөөд бид шуналаар орчлонд хүлэгдэж байна.
Сансарт буюу орчлонд шунасан шуналаар амьтан нугууд бүхнээс хүлэгдээд, орчлонд олон зовлон эдэлж байна шүү гэж шуналын гэмийг харуулаад байгаа юм. Тэгэхээр “шунах нь ийм гэмтэй, бидний шунаж байгаа орчлон ч гэсэн ийм олон зовлонтой” гээд гаргахаар шунал аяндаа буцдаг юм. Тиймээс эхлээд магад гарахуй буюу орчлонд шунахыг буцаагаад, нирваанд хүрэхийг хичээх хэрэгтэй гэж гаргасан байна.

Бид орчлонд төрлөөс төрөлд дамжин эргэлдэж байдаг…

“Нэрлэнжийн пунбу” буюу “чухал авалын цогцос” гэж ярьдаг. Бид урьд нь нисваанисын эрхээр үйл хураагаад, тэгээд үйл болон нисваанис хоёрын эрхээр энэ биеийг авчихжээ. Үйл, нисваанис хоёрын эрхээр энэ биеийг авсан учраас чухал авлын цогцос гэдэг.
Тэгээд энэ бие дээрээ ахиад шинээр нисваанис төрөөд, түүний эрхээр дахиад үйл хураагаад, тэр үйл нисваанисынхаа эрхээр дараа төрөлдөө ахин нэг цогцос авах гэх мэтээр нэг төрлөөс нөгөө төрөл дамжидаг. Үүнийг орчлон гэж нэрлэж байгаа юм.
Орчлонг худгийн ховоо мэт гэж ярьдаг. Худгийн ховоо бол ус уруу яваад ус хутгаж аваад дээшээгээ гарч ирээд, буцаад ус хутгахаар доошоо яваад гэх мэтээр нэг дээшээ, нэг доошоо эргэлдээд байдаг. Яг түүн шиг худгийн ховоо мэт орчлонд бид төрлөөс төрөл дамжин эргэж байгаа юм. Энэ нь юуны хүчээр юм бэ ? гэхээр үйл, нисваанисын эрхээр юм.

Түгээмэл хуран үйлдэхүйн зовлон гэж юу вэ?

“Номын би-д барих үзэл”, “бодгалийн би-д барих үзэл”-ийг юу гэж ойлгох ёстой вэ гэвэл, бид хүнийг хараад энэ Өлзий гэдэг хүн байна, энэ Тунгаа гэдэг хүн байна, энэ Дэмбэрэл гэдэг хүн байна гэж бие биенээ таньж мэддэг. Энэ үед ч гэсэн эхлээд тухайн бодгалийн бие цогцос, оюун ухаан тэргүүтэн тухайн бодгалыг бүрдүүлэгч зүйлүүд болон түүн дээр тулгуурласан Өлзий, Тунгаа хэмээх бодгаль гэсэн хоёр зүйл байгаа юм. Тухайн бодгалийг бүрдүүлэгч Өлзий гэж нэр өгөхийн суурь болсон нэрийтгэлийн суурь бие, сэтгэл тэргүүтэн тэдгээр хэсгүүдийг үнэхээрийн бүтсэн юм гэж бодож байгаа нь “номын би-д барих үзэл” юм. Үнэхээрийн бүтсэн бие, сэтгэл дээрээ тулгуурласан үнэхээрийн бүтсэн Өлзий ч юмуу, Тунгаа ч юмуу тийм хүн байна гэж бодож байгаа нь “бодгалийн би-д барих үзэл мөн” юм.
Ийнхүү номын “би”-д барих үзлээр суурилаад түүн дээр бодгалийн “би”-д барих үзэл төрөөд, тэгээд бодгалийн “би”-д барих үзлийн эрхээр үйл хураагаад, тэр үйлийнхээ эрхээр орчлонд зовлонтой төрлийг авч байна.
Орчлонгийн зовлонгоор нэрвэгдэхэд баян ядуугийн ялгаа алга, мэдлэг боловсролтой боловсролгүйн ялгаа алга, хүчтэй хүчгүйн ялгаа алга, эрх мэдэлтэй эрх мэдэлгүйн ялгаа алга. Мөн хүн адгуус тэргүүтэн ч гэсэн ялгаагүй, бүгдэд нь орчлонгийн хаана төрсөн ч гэсэн нисваанисын эрхээр үйл хураах, үйлийн эрхээр орчлонгийн зовлонг эдлэх, тэнгэр, хүн, адгуус, бирд гээд орчлонгийн ямар ч төрлийг авсан эдгээр зовлон ив ижилхэн ирж байна. Тиймээс эдгээр нь “түгээмэл хуран үйлдэхүйн зовлон” мөн юм.
Тэгэхээр орчлонд хаана ч төрсөн түгээмэл хуран үйлдэхүйн зовлонгоор нэрвэгдэж байдаг учраас орчлонгоос гарах хэрэгтэй. Орчлонгоос уйсаж, түүнээс ангижрах хэрэгтэй юм.

Орчлонгийн гурван зовлон …

Орчлонгийн зовлон дотор гурван зовлон байдаг гэж үздэг. Үүнд:
1. Зовлонгийн зовлон
2. Урвахуйн зовлон
3. Түгээмэл хуран үйлдэхүйн зовлон юм.
Зовлонгийн зовлонгоос гарах юмсан, ангижрах юмсан гэсэн чин хүсэл бол хүн битгий хэл адгуус амьтанд ч байдаг. Урвахуйн зовлон гэж орлонгийн бүх амгаланг хэлдэг. Урвахуйн зовлон буюу орчлонгийн амгалангаас уйссан сэтгэл бол бурхан шашинтан төдийгүй тэрсүүд нарт ч байдаг юм.
Тэгвэл бурхны шашин бусад шашнаас юугаараа онцлогтой гэвэл зовлонгийн зовлон төдий биш, урвахуйн зовлон төдий биш, түгээмэл хуран үйлдэхүйн зовлонгоос ангижрах юмсан гэсэн хүсэл зөвхөн бурхан шашинтанд байдаг нийт бусын зүйл юм.
Өмнө дурдсанчлан орчлонд хаана ч төрсөн бүгд үйл нисваанис, бусдын эрхэнд байгаа нь түгээмэл хуран үйлдэхүйн зовлон мөн юм. Тэгэхээр энэ зовлонгоос л ангижрах хэрэгтэй гэж Ванчин Лувсанчойжанцан богд “Дийлэн ловсан шадвий да ян” гэдэг номдоо номлосон байдаг юм.

Орчлонгийн гэм, нирвааны тус эрдэм…

Ийнхүү үйл нисваанис тэргүүтэй бүхэн гарахуйн үнэн, үүнээс үүдээд орчлонд төрөх, өтлөх, өвдөх, үхэх тэргүүтэй зовлонгийн үнэн эдгээрийг эдэлж байна.
Тэгвэл түүнээс яаж ангижрах вэ, түүнээс ангижирсан жинхэнэ аз жаргал хаана байна вэ ? гэвэл, үйл нисваанис бүгдийг нь барах буюу бүгдийг нь байхгүй болгоод ахиж хэзээ ч төрөхгүйгээр дархлааг олсноор л жинхэнэ амар амгаланд хүрнэ. Энэ л “магад гарахуй” гэдгийн “магад” юм. Иймээс магад гарах хэрэгтэй.
“Магад гарахуй үгүйгээр орчлонгийн далайн
Амгалангийн үрийг хүсэвч амарлихын арга байхгүй” гэсэн байна.
Үүгээр орчлонгийн зовлонг үзүүлээд, магад гарахуйн сэтгэл байхгүй хийгээд нирвааны амгаланд хүрэхгүйгээр зөвхөн орчлонгийн далайд байсан тохиолдолд амарлих жинхэнэ амар амгалан гэж байхгүй ээ. Харин нирваанд хүрэх юм бол жинхэнэ амар амгаланд очно гэж номлосон байна.
Тодруулбал, үүгээрээ орчлонгийн гэм, нирвааны тус эрдэм хоёрыг үзүүлж байгаа юм.
Өмнө дурдсанчлан бүхэн гарахуйн үнэний эрхээр зовлонгийн үнэн үүсээд орчлонд зовж байна. Үйл, нисваанисын эрхээр төрөх, өтлөх, өвдөх, үхэх зовлонгууд гардаг юм байна. Тэгвэл
– Энэ зовлонгуудыг хэрхэн яаж алга болгох вэ?
– Шалтгааныг л байхгүй болгочих юм бол бидэнд орчлонгийн зовлон байхгүй болчих юм байна шүү дээ,
– Зовлон үгүй амгаланд хүрэхийн тулд эдгээр шалтгаануудыг хэрхэн яаж алга болгох вэ?
гэвэл үйлийг байхгүй болгохын тулд нисваанисыг дарах хэрэгтэй. Нисваанисыг дарахын тулд түүний ёзоор “би”-д барих үзлээс салах хэрэгтэй. “Би”-д барих үзэл нь чанх буруу бодол бөгөөд түүнийг чанх зөвийг ухаарсан оюун ухаанаар дардаг ёстой. Ийм учраас мөрийн үнэн гэдэг гарч ирж байгаа юм. Орчлонгийн зовлонгоос ангижирсан жинхэнэ амар амгаланг хорихын үнэн гэж хэлж байгаа бол тэрхүү хорихын үнэнд хүрэх арга зам, хүрэх шалтгаан нь мөрийн үнэнийг бясалгах байна. Мөрийн үнэн гэдэг гол нь юу вэ ? гэхээр хоосон чанарыг оносон оюун ухаан, бодь сэтгэл тэргүүтэй эдгээр зам мөрүүд юм. Жишээлбэл, хоосон чанарыг оносон оюун ухаанаар үнэхээрийн бүтсэн би гэж байхгүй гэдгийг онодог. Тийнхүү оносоноор “би”-д барьсан чанх буруу бодлыг буцаадаг.

Зовлон уг, шалтгаангүйгээр гарахгүй…

Тэгвэл тэдгээр зовлон уг шалтгаантай юмуу, уг шалтгаангүй юмуу гэхээр зовлон бол уг шалтгаангүйгээр гарахгүй ээ. Заавал уг шалтгаанаас үүсч бий болно. Уг шалтгаан нь ч гэсэн зохилдох шалтгаанаас гарах болохоос биш, үл зохилдохын шалтгаанаас гарахгүй.
Бурхан багш “Шүтэн барилдлагын судар” гэдэг номд “Энэ байснаар энэ гарсан, энэ төрснөөр энэ төрсөн, энэ мэт мунхагийн шалтгаанаар хуран үйлдэхүй гарсан” гэж номлосон байдаг. Энэ гурван өгүүлбэр юуг илтгэж байна вэ ? гэвэл, ер нь энэ орчлонгийн зовлон гэдэг бол
1. Уг шалтгаангүй гарсан биш юм,
2. Уг шалтгаан байгаа боловч тэр нь ертөнцийн эзэн гэдэг ч юмуу тийм үл зохилдохын шалтгаан буюу мөнхийн шалтгаанаас төрөөгүй юм,
3. Зохилдохын шалтгаанаас төрсөн юм гэж номлосон байна.
Эхний “Энэ байснаар энэ байна” гэдэг бол уг шалтгаан байснаар үр дагавар гарна, уг шалтгаангүйгээр юмс үүсэхгүй гэсэн үг. Дараагийн “Энэ төрснөөр энэ төрнө” гэдгээр уг шалтгаан нь ч гэсэн өөрөө төрдөг мөнх бус зүйлээс үр дагавар гарахаас биш, уг шалтгаан нь төрдөггүй мөнхийн зүйлээс үр дагавар гарна гэж байхгүй юмаа гэж номлосон. Гуравдугаарт нь “энэ мэт мунхагийн шалтгаанаар хуран үйлдэхүй гарч байна” гэдгээр хуран үйлдэхүйн үйл гэдэг бол өөрийн зохилдохын шалтгаан мунхагаас гарна уу гэхээс биш, өөр янз бүрийн үл зохилдохын шалтгаан юу хамаагүйгээс үүсдэггүй юмаа гэж номлосон байна.
Тэгэхээр Бурхан багшийн өөрийнх нь сургаалд ч гэсэн ямарваа нэгэн юмс үзэгдэл шалтгаангүйгээр төрөхгүй, үл зохилдохын шалтгаанаас төрөхгүй, зөвхөн зохилдох шалтгаанаас төрнө гэдгийг номлосон юм.
Тийм учраас энэ ертөнцийн зовлон гэдэг бол зохилдох шалтгаанаас төрдөг.

Зовлонгийн шалтгаан юу вэ?

Тэгвэл зохилдох шалтгаан нь юу байх вэ ? гэвэл “Эргүүлэхэд хэцүү үйлийн чанга хүлээсээр хүлэгдсэн” гэж байна. Зовлонгийн үнэн бол бүхэн гарахуйн үнэн байдаг. Бүхэн гарахуйн үнэн дотор үйлийн бүхэн гарахуй, нисваанисын бүхэн гарахуй гэж хоёр бий. Тэгэхээр нэгдүгээрт, үйлийн бүхэн гарахуйгаас үүсчээ. Үйлийн хүлээсний эрхээр орчлонгийн зовлон үүсч байгаа юм.
Тэгвэл тэр үйлийн шалтгаан нь юу юм бэ, үйлийн цаад үндэс ёзоор нь юу юм бэ ? гэвэл тэр нь нисваанис юм. Нисваанисын хамгийн цаад ёзоор нь “би”-д барих үзэл юм. Тиймээс “би-д барихын төмөр торны дотор чихэгдсэн” гэж номлосон байна. “Би”-д барих үзэл буюу миниймхийлэн барих үзлийг төмөр тортой зүйрлэжээ.
Ер нь мунхагийг бодгалийн “би”-д барих үзэл, номын “би”-д барих үзэл гэж хоёр хуваадаг. Тэгэхээр үйл гэдэг нь бодгалийн “би”-д барих нисваанисаас үүсдэг юм байна. Бодгалийн “би”-д барих нисваанисын цаад ёзоор нь номын “би”-д барих үзэл юм.
Тиймээс “балар харанхуй бүхнээр бүрхэгдээд” гэж цаана нь номын “би”-д барьсан үзэл буюу номын мунхагийн харанхуй гэдгээр бүрхэгдээд, түүнээс бодгалийн “би”-д барих үзэл үүсээд, бодгалийн “би”-д барих үзлээс үйл хураагаад, үйлийн үр дүнд зовлон амсаж байгаа юм гэдгийг номлосон байна.

Орчлонд “төрөх, хөгшрөх, өвдөх, үхэх”-ийн зовлон бий…

Түүний эхэнд “Хүчтэй хатуу дөрвөн мөрний урсгалд автаж” гэж номлосон байна. “Хүчтэй хатуу дөрвөн мөрөн” гэдэг нь төрөх, өтлөх, өвдөх, үхэхийн дөрвөн зовлонг хүчтэй урсгалтай гол мөрнөөр зүйрлээд, тэгээд түүнд автсан гэж хэлж байна.
Тэгэхээр бид энэ орчлон дотор эхлээд төрдөг ба төрөхийн зовлонг эдэлдэг. Төрөнгүүтээ хөгшрөхийн зовлонг эдэлдэг. Хөгширч байх замдаа ч өвдөхийн зовлонг эдлээд, эцэст нь үхэхийн зовлонгоор дуусдаг. Тэгээд ахиад л төрөх, хөгшрөх, өвдөх, үхэх гээд л дөрвөн зовлонгоор үргэлжид тасралтгүй нэрвэгдсээр байдаг.
Үүгээр “зовлонгийн үнэн”-ийг гаргаж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл орчлонд дээрх дөрвөн том нийтлэг зовлон байх бөгөөд тэдгээрт байнга автагдаж байдаг.

Орчлон өөрөө зовлонгийн мөн чанартай юм …

“Зүн” буюу “гарахуй” гэдэг нь орчлонгийн зовлонгоос гарч магадтай амгаланд хүрэх гэсэн үг. Тэгэхээр энэ хоёрыг нийлүүлэх юм бол “магадтай амгаланд хүрэхийн тулд орчлонгоос уйсаж, түүнээс гарах хэрэгтэй” гэсэн утгатай болж байна.
Орчлонгоос гарахын учир шалтгаан юу вэ, яагаад энэ орчлонгоос гарах хэрэгтэй юм бэ ? гэвэл орчлон өөрөө зовлонгийн мөн чанартай юм.
Тэгвэл орчлонд ямар зовлонгийн мөн чанар байдаг юм бэ ? гэхээр Ламзой намсүм дотор бодь сэтгэлийн үед гарч байгаа “шүгдаг чүво шиеи жүнжий чир” тэргүүтэй хоёр шүлэг номын утгыг магад гарахуйн сэтгэл дээр ч бясалгах ёстой юм. Ийнхүү урагш нь татаж ойлгох нь ламын увидас мөн юм. Тийм учраас магад гарахуйн сэтгэлийг номлох үед ил гараагүй, бодь сэтгэлийг номлох үед ил гаргасан тэдгээрийг магад гарахуйн сэтгэлийн үед өөрөө дээрээ санах ёстой юм.

Магад гарахуйн сэтгэл …

Магад гарахуйн сэтгэлийг номлохдоо
1. Магад гарахуйн сэтгэлийг төрүүлэх хэрэгтэйн гол учир шалтгаан
2. Магад гарахуйн сэтгэлийг хэрхэн төрүүлэх арга зам
3. Магад гарахуйн сэтгэл төрөхийн хэмжээ буюу ямар сэтгэл төрвөл магад гарахуйн сэтгэл төрсөн гэж үзэх вэ гэдгийн хэмжүүр гэсэн гурван зүйлийг гаргасан байдаг юм.
Хамгийн эхлээд магад гарахуйн сэтгэл төрүүлэхийн учир шалтгааныг номлож байна. Тиймээс магад гарахуй гэдэг үгийг эхлээд сайн мэдэх хэрэгтэй. Нисваанисыг өөрийн үндсэндээ байхгүй болгосон буюу дархлаа тогтоосон түүнийг хорихуйн үнэн гэж хэлдэг. Магад гэдэг нь хорихуй буюу нэг ёсондоо нирвааны амгаланг хэлж байгаа юм.
Дөрвөн ухаан…
Богд Зонхова лам ч гэсэн “Тогтама” гэдэг ерөөл дотор “Ямар мэт сонссон утгаа дөрвөн ухаанаар өдөр шөнө бүхэнд ёсчлон ажиглаад санагдахууны утган дор санахуйгаас гарсан оюун ухаанаар өөрийн эргэлзээг таслах болтугай” гэж ерөөл тавьсан байдаг.
Энэ бол дээрхтэй яг утга ижилхэн. Сонссон номынхоо утгыг дөрвөн ухаанаар шинжлэх хэрэгтэй гэсэн үг юм. Дөрвөн ухаан гэдэг нь:
1. Жам ёсны ухаан,
2. Харгалзах, харилцан шүтэн барилдахын ухаан,
3. Үйл үйлдвэрийн ухаан буюу ямар үйлээс ямар үр дүн гардаг вэ гэдгийг шинжлэх ухаан,
4. Таарч тохирох буюу тухайн зүйлийн эцсийн зүйл нь юу вэ гэдгийг тунгааж мэдэх шинжлэх ухаан юм.

Дээрх дөрвөн ухааныг тодруулбал, “Жам ёсны ухаан” гэдэг нь гал бол халуун мөн чанартай. Галын халуун мөн чанартай нь ямар нэг амьтны үйлээр бий болсон ч гэдэг юмуу, тийм юм биш ээ. Гал байсан цагт заавал халуун байдаг. Мөн ус бол заавал чийгтэй нойтон байдаг. Хий гэдэг бол хөнгөн чанартай байдаг. Эдгээр нь тухайн зүйлийн мөн чанар юм. Өөрөөр хэлбэл гал халуун байдаг нь өөрийнх нь жам ёс юм. Энэ бол бас нэг ухаан мөн юм.

Ер нь юмс үзэгдлийн мөн чанарыг үнэмлэхүй мөн чанар, янагуух мөн чанар гэж хоёр хуваана. Үнэмлэхүй мөн чанар гэдэг нь бүх юм хоосон мөн чанартай, янагуух мөн чанар гэдэг нь аливаа зүйлийн өөр өөсдийнх нь нийт бусын мөн чанарыг хэлнэ. Тэгэхээр юмс бүгдэд тус тусын нийт бусын мөн чанар байгаа нь жам ёсны ухаан юм. Үүн дээр тулгуурлаад энэ нь үүнтэй таарч тохирно, үүнээс ийм дүн гарна гэдэг ч юмуу, тухайн зүйлсийг хооронд нь харгалзуулж шүтэн барилдуулж үзэх нэг ухаан. Ийм зүйлийг хийх юм бол үр дүнд нь ийм юм гарна гэж тухайн юмс үзэгдлийн үр дүнг нь шалгах ухаан. Тийм болохоор энэ бол ийм байхаас өөр аргагүй юмаа гэж тулгах дөрөвдүгээр ухаан гэсэн ийм дөрвөн зүйлийн шинжлэх ухаан байдаг. Үүн дээр тулгуурлаад тухайн номынхоо утгыг ажиглаж шинжлэх хэрэгтэй юмаа гэж номлосон байна.

Бурхан шашны юмсыг ажиглаж шинжлэх арга барил нь шинжлэх ухааны юмсыг ажиглах арга барилтай тун төстэй…

“Ямар мэт сонссон утгаа дөрвөн ухаанаар өдөр шөнө бүхэнд ёсчлон ажиглаад” гэдгийн “ёсчлон” гэдэг нь дээр номлосон шиг зүгээр нэг ажиглах биш, гурван мэдэгдэхүүнийг гурван шалгадаг ухаанаар яаж ажиглах вэ гэх мэт ёсын дагуу ажиглаад, тэгээд тухайн санаж бодож байгаа зүйлийнхээ утгыг эцэст нь ямар ч эргэлзээгүйгээр таслан шийдээд, дараа нь түүнийгээ бясалгах хэрэгтэй юм гэж номлосон байна.
Эдгээр бүгдийн утгыг нарийн сайн ажиглах юм бол ер нь бурхны номлол болон Богд лам тэргүүтэй дээдэс лам нарын номлолын үг бүр нь үнэхээр гүнзгий утгатай байдаг.
Ийнхүү бурхан шашны юмсыг ажиглаж шинжлэх арга барил нь шинжлэх ухааны юмсыг ажиглах арга барилтай тун төстэй юм. Шинжлэх ухааны арга барилд ч гэсэн ямарваа нэг эд зүйлс, нэг матери ч байдаг юмуу, аль нэгэн бодис байлаа гэхэд нэгдүгээрт, энэ нь ямар мөн чанартай юм бэ ? гэдгийг нь ажиглаад, тэгээд энэ зүйлээс юу гарч байна, энэ хувираад ямар үр дүнг гаргаж байна гэдгийг нь ажиглах, дараа нь үүнийг өөр зүйлтэй урвалд оруулвал бас ямар үр дүнг гаргаж байна, хоорондоо харшилж байна уу, эсвэл хоорондоо нийлэн зохицож байна уу гээд тухайн зүйлийг шинжлэн судалсны эцэст үүгээр ийм юм хийж болох юм байна гэж шийдвэр гаргадаг.
Энэ мэт юмсыг ажиглаж шинжлэх нь бурхны шашны дөрвөн ухаантай тун төстэй, бараг тэр чигээрээ шахуу байж байгаа зүйл юм.

Бурханы шашин, шинжлэх ухаан хоёрын зорилго нь тэс өөр юм…

Тэгвэл яагаад бурханы шашин нь шинжлэх ухаан шиг юмсыг ажигладаг мөртлөө шинжлэх ухааны бүтээсэн зүйлүүдийг бүтээгээгүй юм бэ гэвэл шинжлэх арга нь адилхан боловч зорилго нь тэс өөр юм.
Шинжлэх ухааны зорилго нь тухайн зүйлийг шинжилж судлаад, түүний мөн чанарыг таньж мэдэх байдаг. Тэгээд түүгээрээ зөвхөн гадын юмсыг хөгжүүлэх, гадны ямарваа нэг юмыг хийж бүтээх тал уруугаа чиглэхээс биш, өөрийнхөө дотоод сэтгэлийг сайжруулахын тулд анхааран авъя, хэрэглэе гэсэн зорилго байдаггүй.
Харин бурхны шашинд юмс үзэгдэл болон матери тэргүүтнийг ч нарийн судлаж мэдээд, мөн чанарыг нь таниад, түүнийг өөрийн үндсэндээ анхааран авч, өөрийнхөө сэтгэлийг яаж хөгжүүлэх үү, өөрийн оюун ухааныг яаж гэгээрүүлэх вэ ? гэдэг тал уруугаа хандаж, төгс гэгээрэхийг зорилго болгодог.
Тодруулбал, бурханы шашин болон шинжлэх ухаан хоёрын зорилго нь өөр учраас үр дүн нь ч гэсэн өөр гарч байгаа юм.

Миний зарлигийг ажиглаж шинжилж аваарай гэсэн нь Бурхан багшаас өөр байхгүй…

Энэ бол үнэхээрийн гайхамшигтай зарлиг мөн юм. Яагаад гэвэл өнөөдөр замбуутив дээр олон төрлийн шашин байна. Ном сургаалаа номлосон олон номлогч нар байна.
Тэдгээрийн дотроос миний зарлигийг ингэж ажиглаж шинжлэж аваарай гэсэн нь Бурхан багшаас өөр байхгүй юм. Бурхан багш яагаад ингэж айлдсан бэ ? гэвэл, өөрийнх нь зарлиг үнэхээрийн үнэн зөв учраас, бүх зарлигууд нь цаанаа учир шалтгаантай мөн учраас түүнд ямар ч сандрах, айх зүйл байхгүйгээр миний зарлигийг ажиглаж шинжлэж аваарай гэж айлдаж чадаж байгаа юм аа.

Бурхан багш: Алтыг хайлуулах, тасдах, давтах гурван аргаар мэддэгтэй адил миний зарлигийг аваарай. Сүсэг бишрэлийн тулд биш шүү…

Ийнхүү бурхны зарлигийг ажиглах ёсыг ч Бурхан багш өөрөө номлосон юм. Бурхан багшийн өөрийнх нь судар дотор “Гэлэнгүүд болон мэргэдүүд бээр алтыг хайлуулах, тасдах, давтах гурван аргаар мэддэгтэй адил миний зарлигийг аваарай. Сүсэг бишрэлийн тулд биш шүү” хэмээн номлосон байдаг. Энэ нь ямар учиртай вэ ? гэвэл,
Алтыг шижир алт болгож тунгааж авахын тулд эхлээд галд хайлуулах, дараа нь тасалж үзэх, сүүлд нь давтах гэсэн гурван аргачлалын үр дүнд тунгаан гаргаж авдаг юм.
Яг үүнтэй адилхан Бурханы ямар нэгэн зарлиг байлаа гэхэд өмнө дурдсанчлан тухайн зарлиг үнэхээрийн үнэн үү ? гэдгийг нэгдүгээрт нь, илт болсон мэдэгдэхүүндээ илт шалгадаг ухааны зөрчил байна уу үгүй юу, далд мэдэгдэхүүнийг учир шалтгааны шалгадаг ухаанаар шалгахад зөрчил байна уу үгүй юу, машид далд мэдэгдэхүүнийг сэтгэл итгэмжилсэн шалгадаг ухаанаар шалгахад зөрчил байна уу, үгүй юу гэж гурван мэдэгдэхүүнийг гурван шалгадаг ухааны үүднээс үзээд, тэгээд үнэхээрийн бурхны зарлиг бол үнэн зөв байна гэдгийг эцэст нь тунгааж авах ёстой юм шүү. Түүнээс биш “Бурхны зарлиг мөн юм, би бурханд сүсэгтэй хүн, тийм учраас бурхан юу зарлигласан би дагана гэсэн мухар сүсгийн тухайтад битгий аваарай” гэж Бурхан багш өөрөө зарлигласан байдаг юм аа.

Оюун ухаандаа тулгуурлаж бурханы зарлигийг авах ёстой…

Мөн тухайн зарлигт ил утган дээрээ үгчлэн хүлээн зөвшөөрч чадахгүй зүйл байна уу, үгүй юү гэдгийг гурван зүйлээр шалгаж үздэг.
Бидний нүдэнд харагдаж чихэнд сонсогдох тэргүүтэн илтэд мэдрэгдэх зүйлүүдийг үзүүлэхдээ үгийн зөрчил байна уу үгүй юү, үгийн няцаалт байна уу, үгүй юу,
мөн жишиж мэдэх, учир шалтгаанаар таньж мэдэх зүйлүүдэд учир шалтгаанаар мэдэгч, шалгадаг ухаанаар няцаагдах зүйл байна уу, үгүй юу,
мөн учир шалтгаан болон илт мэдлээр мэдэж чадахгүй боловч зөвхөн бурхны өөрийнх нь зарлиг дээр нь үндэслэн мэдэж авах машид далд ухагдахууныг номлохдоо хойд урд үгийнх нь хоорондын зөрчилдөөн байна уу, үгүй юу гэсэн гурван шалгадаг ухааны үүднээс гурван мэдэгдэхүүнийг номлохдоо ямар нэгэн зөрчил байна уу, үгүй юү гэдгийг нь тунгааж үзээд, тэгээд байхгүй бол энэ бол үнэн зөв зарлиг байна аа гээд, хэрвээ байх юм бол тэр нь ямарваа нэгэн хэргийн тухайтад номлосон байна гэж үздэг юм.
Тийм учраас оюун ухаандаа тулгуурлаж л бурхны зарлигийг авах ёстой байдаг. Энэ бол үнэхээрийн гайхамшигтай юм. Та бүгд ч бас бурхны номонд суралцахдаа энэ талыг нь барьж суралцвал илүү чухал шүү.
Бурхан багшийн өөрийх нь сургаал дотор ч гэсэн янз бүрийн зарлигууд байдаг. Зарим үед бие, сэтгэл хоёроосоо тусдаа би гэж байна, зарим үед бүх юм хоосон чанаргүй үнэнээсээ бүтнэ гээд номлосон байх жишээтэй. Гэтэл зарим газар үнэнээсээ бүтсэн юм тоосны төдий ч байхгүй, бүх юм өөрийн мөн чанараараа хоосон оршино гээд номлосон байдаг. Ийнхүү Бурхан багшийн өөрийнх нь аман гэгээнээс гарсан боловч тухайн үеийн шавь нар болон ямарваа нэгэн хэргийн тухайтад өөр өөрөөр зарлигласан, үгэн дээрээ утга агуулга нь хоорондоо зөрчилдсөн зарлигууд олон байдаг юм.
Тэдгээрийг бурхны зарлиг юм чинь бүгдийг нь л дагах ёстой, Бурхан багшийн зарлиг шүү дээ гээд шууд дагах биш, түүнийг дотор нь оюун ухаанаараа ялгаж салгах хэрэгтэй.
Жишээлбэл, Энэтхэгийн их бандида нарын дотроос хутагт Нагаржунай болон хутагт Асанга тэргүүтэн бээр бурхны зарлиг дотор хоорондоо утга агуулга нь зөрчилдсөн зүйлүүдийг
1. Үгэн дээрээ хорлол байна уу, үгүй юу?
2. Үгчлэн мөрдөж авч чадашгүй зарлиг байлаа гэхэд түүнийг юунд тулгуурлан номлосон байна вэ?
3. Түүнийг ямар хэргээр номлосон байна вэ? Номлохын хэрэг нь юу байж вэ?
гэдэг ийм гурван зүйлээр тунгааж үзээд бурхны зарлиг дотор энэ нь яг үнэн зөв зарлиг нь байна, эдгээр нь бол ямарваа нэгэн хэргийн тухайтад, ямар нэгэн зүйл дээр тулгуурлан номлосон байна, түүнээс биш яг үгчлэн дагаж авах зарлиг биш байна шүү гэж оюуны хүчээр ялгаж салгасан байдаг.

Чөлөө учралт хүний биеийн хэргийг гаргах хэрэгтэй шүү…

“Их бодь мөрийн зэрэг” номын эхний шүлэг дотор
“Алин нэгэн зүгийг барихын харанхуйгаар түйтгэрлэгдээгүй,
Сайн мууг ялгах оюуны хүч лугаа төгөлдөр,
Чөлөө учралын хэргийг гаргахыг үнэхээрийн хүссэн
Хувь төгөлдөр хүмүүс нэгэн үзүүртэйгээр хянамгайлан сонсоорой”
гэсэн үг байна. Энэ дотор ч гэсэн Ламзой намсүмийн сонсохыг сануулах дотор гарсантай яг адилхан аль нэгэн зүгт унасан туйлшрал байхгүйгээр, сайн мууг ялгадаг оюуны хүч төгөлдөр, үнэхээрийн чөлөө учралын хэргийг гаргая, номыг хийе бүтээе гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй хүмүүс энэхүү гурван төрөлхийтөний мөрийн зэрэг болон Ламзой намсүм тэргүүтэн номыг сонсох ёстой юм гэдэг нь яг ижилхэн гарсан байна. Мөн Энэтхэгийн бандида Аръяандэв гэгээний айлдсан “Дөрвөн зуут” гэдэг ном дотор “Сүрнээ лодон донирва нунбу ноджэ жэвар шад” гэж гарч байгаатай яг адилхан юм.
Хамгийн гол нь чөлөө учралт хүний биеийн хэргийг нь гаргахыг үнэхээрийн хүссэн хүмүүс энэ номыг сонсох хэрэгтэй гэж айлдсан байна. Чөлөө учралт хүний бие гэдэг бол аливааг ажиглаж шинжилж чаддаг оюун ухаан төгөлдөр хүний биеийг хэлж байгаа юм. Энэхүү оюун ухаан төгөлдөр хүний биеийг олчихоод түүнийхээ хэргийг гаргах хэрэгтэй шүү.

Тэгвэл хэрхэн яаж чөлөө учралт хүний биеийг олсныхоо хэргийг нь гаргах вэ?

Энэ насандаа ч хэрэгтэй, хойд насанд ч хэрэгтэй, өөртөө ч хэрэгтэй, нийтэд ч хэрэгтэй, ахуй үеэс энэ орчлон дотроо ч гэсэн сайн төрлийг авч чадах, эцэс хойтод нь төгс гэгээрсэн бурхны хутгийг олох, хоёр түйтгэрээс хагацсан нирвааныг олох эдгээр бүгдийг хэн хийж чадах юм бэ ? Ийм хэргийг чухам юугаар хийж чадах юм бэ ? гэвэл зөвхөн энэ насны үйл ажлаар түүнийг хийж чадахгүй ээ.
Олон янзын номын ёс байлаа ч, тодруулбал ертөнцийн эзнийг хүлээн зөвшөөрдөг, би гэдгийг улам бодитойгоор нь, үнэхээрийн бүтсэнээр нь хүлээн зөвшөөрдөг, орчлонгийн ёзоор болсон “би”-д барих үзлийг улам батжуулдаг бусад шашин номыг шүтсэнээр ч гэсэн чөлөө учралт хүний биеийн хэргийг агуу ихээр гаргаж чадахгүй юм.
Ганцхан үүнийг юугаар гаргах вэ ? гэвэл бурхны шашны ном, түүн дундаасаа бүрэн гүйцэд, эндүүрэлгүй, үнэн зөв сургаал дээр тулгуурлаж, ялангуяа энэхүү Ламзой намсүмийн утгыг анхааран авч бясалгасны хүчээр л чөлөө учралт хүний биеийг олсны хэргээ жинхэнэ ёсоор нь гаргаж чадах учиртай юм.
Шавь хүн шудрага байх хэрэгтэй…
Өмнө та бүхэнд багшийн билиг чанарын тухай өгүүлсэн. Тэгвэл ном сонсох шавь хүнд ч билиг чанар бий. Үүнд нэгдүгээрт, шавь хүн шудрага байх хэрэгтэй. Шудрага байна гэдэг бол туйлшраагүй байх хэрэгтэй гэсэн үг юм. Ямарваа нэгэн юманд туйлширсан хүн бол нөгөө тал нь хэчнээн зөв зүйтэй юм ярьж байсан ч түүнийг сонсож хүлээж авах чадамжгүй болчихдог юм.
Жишээлбэл, би өөрөө бурхан шашинтай хүн гээд бурхныхаа шашин уруу хэт туйлширчихсан хүн бол бусад хүмүүс зөв юм ярьж байсан ч түүнийг сонсож чадахгүй болчихдог. Тийм учраас хэт туйлшрахгүйгээр аливаа зүйлийг учир шалтгааных нь үүднээс таньж мэддэг, ажиглаж шинжилдэг байх хэрэгтэй. Тийм хүнийг шудрага оршсон гэж хэлдэг.
Шинжлэх ухааны эрдэмтэд ч гэсэн яг тэгэж үздэг. Тэдгээр хүмүүс хойд урд нас байгаа ч гэж хэлэхгүй, байхгүй ч гэж хэлэхгүй, байж ч болно, байхгүй ч байж болно, ганцхан түүнийг ажиглаж шинжилж үзэх хэрэгтэй л гэж хэлдэг. Аливаа зүйл ямар ч байж болно. Чухам түүнийг ажиглаж шинжилж л дүгнэлт гаргана уу гэхээс биш, шууд дүгнэж болохгүй ээ. Гадны эд зүйлсийг ажиглахдаа ч үүнийг түүнтэй нийлүүлбэл ямар болох нь вэ гэж ажиглаж шинжлэх хэрэгтэй.
Дотоод сэтгэлийг ч гэсэн ингэж ажиглах нь чухал. Жишээлбэл, уурлах үедээ яадаг юм, асрах үедээ яадаг юм тэр бүгдийг ажиглаж шинжилж байж дараа нь тодорхойлолт гаргадаг.
Үнэхээрийн шинжлэх ухааны хүн бол яг тийм байдаг. Ямарваа нэгэн юманд туйлширдаггүй, шудрага байдаг. Бурхны шашны шудрага орших гэдэг бол яг түүнтэй адилхан юм. Ямарваа нэг юм ямар ч байж болно. Ганцхан түүнийг ажиглаж шинжилж байж л учир шалтгааны үүднээс л түүнийг нотлох хэрэгтэй. Түүнээс биш учир шалтгаангүйгээр шууд энэ бол ийм юм гээд нэг юм уруу хэт итгэж, хэт туйлшрах нь зохисгүй юм гэж номлосон байдаг.

Шавь хүн оюун төгөлдөр байх хэрэгтэй…

Гэхдээ туйлшрал байхгүй шудрага оршсон төдийгөөр бүх юм болох уу гэвэл тийм бишээ. Үхэр, хонь, ямаа гээд адгуус амьтан бүгдээрээ шудрага уу гэвэл шудрага байдаг. Ямар нэгэн юманд туйлшрах уу гэвэл туйлшрахгүй. Гэвч тэдэнд юмыг ажиглаж шинжлэх оюун ухаан байхгүй. Нэг хүн юм хэлэхэд энэ хүн юу гээд хэлчихэв, түүний үг буруу байна уу, зөв байна уу гэж ажиглаж шинжлэх юм байхгүй. Тэгэхээр хоёрдугаарх шавийн билиг чанар нь “оюун төгөлдөр байх” юм.
Оюун төгөлдөр гэдгийг тодруулбал, ямарваа нэг юмны учир шалтгааныг үнэн үү, зөв үү гэдгийг шинжилж үздэг оюун ухаантай, оюуны чадамжтай байх хэрэгтэй.
Хэн нэгэн зөв зүйлийг хэлвэл сонсож, ажиглаж үзээд энэ бол яг зөв байна шүү, яах аргагүй зөв юм хэллээ, үүнийг дагаж мөрдөх нь зөв юм байна, үүнд итгэх нь зөв юм байна гэж хүлээж авах, хэн нэгэн хүн буруу юм хэлвэл түүнийг учир шалтгааны үүднээс нь ажиглаад, бурууг нь олоод, энэ бол дэмий юм байна, үүнийг заавал сонсох дагах албагүй юм байна гээд орхих жишээний ийм юм байдаг.
Тиймээс шавь хүн нэгдүгээрт, туйлшрахгүйгээр шудрага оршоод, хоёрдугаарт нь түүний учир шалтгааныг ялгаж салгаж, зөв бурууг таньж мэддэг оюун төгөлдөр байх хэрэгтэй юм.
Түүний дараа “Ямар мэт чадахчилан би бээр номлож үйлдэе” гэж байна. Үүний утгыг хоёр янзаар тайлбарладаг.
Нэгдүгээрт нь, Богд Зонхова лам мөрийн гурван эрхэм гэдэг энэ агуу зүйлийг би чадлынхаа чинээгээр, ямар мэт чадахчилан номлож үйлдэе гэж даруу төлөв байдлыг үүсгэсэн гэж тайлбарладаг.
Нөгөө талаас, Богд лам мөрийн гурван эрхэм зүйлийн бүх утгыг нь өөрөө мэдсэн бөгөөд өөрийнхөө мэдсэн зүйлийг маш цөөхөн үгээр номлох гэж байгаа учраас ямар мэт чадахчилан ойлгоход хялбар, цөөн үгээр би номлож үйлдэе гэж айлдсан. Ийм хоёр янзын тайлбар бий.

Шавь хүн тусыг чухалчилдаг байх ёстой…

Эдгээр бүгдийг юунаас болоод, юунаас ургуулан номлож байгаа юм бэ ? гэхээр өчигдөр “Хувь төгөлдөр тэдгээр тунгалаг сэтгэлээр сонсоорой” гэсэн. Тэгэхээр номыг сонсож байгаа сонсооч хүний ямар байх ёстой вэ ? гэвэл
1. Шудрага оршсон
2. Оюун төгөлдөр
3. Тусыг чухалчилдаг байх ёстой.
Түүний оюун төгөлдөр буюу аливааг ажиглаж шинжилдэг оюун ухаан төгөлдөр байх хэрэгтэй гэдэг дээрээс ургуулан юмсыг хэрхэн яаж ажиглаж шинжлэх үү, ажиглаж шинжлэх ухаан нь ямар байдаг тэргүүтнийг дэлгэрүүлэн ярьж байгаа юм.
За гуравдугаарт нь тусыг чухалчлагч буюу тухайн номын утгыг хийж бүтээхийг эрмэлзсэн, түүнийг анхааран авч өөртөө хэрэгжүүлэхийг хүссэн хүсэл эрмэлзэлтэй байх ёстой юм. Жишээлбэл, тухайн хүн бодь сэтгэлийг бясалгая, түүнийг өөрийн сэтгэлдээ бий болгоё, хэрэгжүүлье гэж бодохгүй бол тэр ном түүнд төдийлөн тус болж чадахгүй юм аа.
Тийм учраас шавь хүн нэгдүгээрт шудрага оршсон, хоёрдугаарт ажиглаж шинжилдэг оюун ухаан төгөлдөрийн дээр тухайн номыг хийж бүтээе, хэргийг нь гаргая, өөртөө анхааран авая гэсэн хүсэл эрмэлзэлтэй байх нь маш чухал юм.
За ингээд Ламзой намсүмийн доторх “хувь төгөлдөр тэдгээр тунгалаг сэтгэлээр сонсоорой” гэдгийн хувь төгөлдөр шавийн хэмжүүр нь ямар байх вэ гэдгийг та бүхэнд номлож хүргэлээ. Ийнхүү удиртгал хэсгүүд нь бүгдээрээ гүйцээд одоо номынхоо гол хэсэг үрүү орж байна.
Гол хэсэг үрүү орохдоо эхлээд “Магад гарахуйн сэтгэл”-ийг, дараа нь “Бодь сэтгэл”-ийг, төгсгөлд нь “Үнэмлэхүй үзэл”-ийн тухай номлоно.

Бурханы шашны нийт бусын онцлог…

Өчигдөр шавийн билиг чанарын тухай ярьсан. Шавь хүн гэдэг бол нэгдүгээрт, шудрага оршсон аль нэгэн зүгрүү туйлшраагүй байх ёстой. Хоёрдугаарт, оюун лугаа төгөлдөр байх хэрэгтэй буюу аливааг ажиглаж шинжлээд үнэн зөвийг нь тунгаан бодож чаддаг оюун төгөлдөр байх хэрэгтэй. Түүнээс биш хүний хэлсэн болгоныг зөвшөөрөх албагүй юм.
Жишээлбэл, нэг хийдэд хамба нь голлоод сургууль барих тухай хурал явуулсан. Тэр үед хамбын зүгээс ийм сургууль барих ёстой, сургууль барих нь ийм ашиг тустай, үүнийг барихын учир шалтгаан нь энэ байна гээд олон зүйлийг ярихаар нэг хүн үнэхээрийн тийм байна шүү, яг зөв байна, тийм байна гээд бүгдийг нь хүлээн зөвшөөрч байсан. Гэтэл нөгөө талаас зарим хүмүүс сургууль барих юм бол ийм бэрхшээлүүд гарч ирнэ, барьсан хойно нь ийм болохгүй зүйлүүд гарч ирнэ гэх мэтээр эсрэг талаас нь ярихаар тэрийг ч гэсэн ялгаа байхгүй нээрээ тийм байна шүү гээд л зөв буруу аль ч талаас нь ярьсан бүгдийг нь тийм байна гээд л хүлээн зөвшөөрөөд дагаад байсан. Ингэж болохгүй юм. Аливаа зүйлийн үнэн зөвийг өөрийн ухаанаараа ажиглаад ялгаж салгаж чаддаг оюуны хүч лугаа төгөлдөр байх хэрэгтэй гэж номлосон байна.
Ийнхүү шавь хүнд зөв бурууг шалган тунгаадаг оюуны хүч лугаа төгөлдөр байх хэрэгтэй хэмээн зарчим тавьдаг нь бурхан шашны нийт бусын онцлог юм. Энэ бол зөвхөн бурхан шашинд байдаг, бусад шашинд байдаггүй гайхамшигтай онцлог юм шүү.

Хоосон чанарын үзэл хэрэгтэйн учир…

Түүний дараагийн шаданд “Галдан тардад намжи жүг ог дэ” гэж байна. Энэ нь “Хувь төгөлдөр гэтлэхийг хүсэгч нарын орох оломын дээд” гэсэн утгатай. “Хувь төгөлдөр” гэдэг нь бодь сэтгэлийг төрүүлж чадсан бодисадва нарыг хувь төгөлдөр, хувь сайтай гэж хэлдэг. Тэгэхээр эхлээд бодь сэтгэлийг номложээ.
Ийнхүү бодь сэтгэлийг өөртөө төрүүлсэн хувь төгөлдөр гэтлэхийг хүссэн хүмүүсийн бясалгах ёстой хамгийн гол зам мөр нь хоосон чанарын үзэл юм. Иймээс “Хувь төгөлдөр гэтлэхийг хүсэгч нарын орох олмын дээд” гэдгээр хоосон чанарын үзлийг гаргаж байна.
Үүнтэй нэгэн утгатайгаар “Пагва юүлхэр жүнги шүгва” гэдэг ном дотор Дүнва шүва жива мэдвий цэл гэж намтар го сүм буюу нирвааны гурван үүд гэж гардаг. Нирвааны гурван үүд гэдэг нь хоосон чанарыг хэлж байгаа юм.
Хоосон чанарыг мэдэхгүйгээр амьтад бүгдээрээ орчлонд тэнүүчилж байдаг. Хэрвээ хоосон чанарыг мэдчихвэл бүгд нирвааны амгаланд хүрч чадна гэж номлосон. Хамаг амьтныг орчлонгоос гэтэлгэдэг, нирвааны амгаланд хүргэдэг зайлшгүй байх ёстой зүйл нь хоосон чанарын үзэл мөн юм.
Бодисадва нарын бясалгалын хамгийн гол зүйл нь юу вэ ? гэвэл бодь сэтгэл юм. Гэвч бодь сэтгэлийг гол болгоод нисваанисын түйтгэрийг дарж орчлонгоос гэтлэх төдий биш, хоёр түйтгэр (нисваанисын түйтгэр болон мэдэгдэхүүний түйтгэр)-ийг тэвчсэн их гэтлэхүй буюу бурхны хутагт хүрэх хэрэгтэй. Харин түүнд хүргэдэг хамгийн гол түлхүүр зүйл нь хоосон чанарын үзэл онол юм.
Тийм учраас хувь төгөлдөр буюу бодь сэтгэлийг анхааран авлагын гол бясалгал болгосон гэтлэхийг хүссэн хүмүүс, өөрөөр хэлбэл хоёр түйтгэрийг тэвчсэн их нирваанд хүрэхийг хүссэн хүмүүсийн нирваанд хүрэхийн хамгийн гол түлхүүр нь хоосон чанар мөн учраас “орох олом” буюу “жүг ог” гэж айлдсан байна.

Бодь сэтгэлийн тус эрдэм…

Богд лам “Их бодь мөрийн зэрэг”, “Бага бодь мөрийн зэрэг” хоёр номоо айлдсаны дараа “Бодь мөрийн зэргийн дуулал буюу Хураангуй утга” хэмээх номоо номлосон.
Тэрхүү номдоо ч мөн “Тэр мэт мэдээд бодисадва баатарлаг нар их эрдэнийн сэтгэлийн дээдийг анхааран авлагын туйл болгон барьж байсан” гэж магтаад, бодь сэтгэлийн тус эрдмийг өгүүлэхдээ:
“Бодь сэтгэл гэдэг бол их хөлгөний зам мөрийн хамгийн гол тулгуур нь мөн юм. Бодисадва нарын агуу их явдлын суурь шүтээн нь ч гэсэн бодь сэтгэл мөн. Тэрчлэн буяны болон билгүүний хоёр чуулганыг төгс гэгээрсэн бурхны хутгийг олохын уг шалтгаан болгон хувиргаж чаддаг, жишээлбэл төмрийг алт болгож хувиргадаг зүйл байдаг шиг бүх буяныг, хоёр чуулганыг бурхан болохын уг шалтгаан болгон хувиргадаг зүйл нь бодь сэтгэл юм. Мөн төрөөгүй буяныг төрүүлдэг, төрсөн буяныг доройтуулахгүйгээр улам дээш дээш нь арвижуулдаг зүйл нь ч гэсэн бодь сэтгэл юм. Тэгэхээр бодь сэтгэл бол агуу их буяны гуу сан мөн юм хэмээн бодь сэтгэлийг сайшаагаад, ийм их тус эрдэмтэй учраас түүнийг нь мэдээд баатарлаг бодисадва нар бодь сэтгэлийг бясалгалынхаа хамгийн гол хэсэг болгож барьж байсан” гэж Богд лам “Ламрим дүйдэн” номдоо номложээ.
Ламзой намсүмийн “бурхан бодисадва дээдэс нарын сайшаасан мөр” гэж хэлж байгаа нь ч гэсэн үүнтэй утга нэг юм.

Үхэл мөнх бусыг үргэлж бясалгаж байхын зорилго …

Тиймээс үхэл мөнх бусыг гаргана гэдэг бол номд оруулахын тулд үхлээр айлгаж байгаа зүйл биш юм.
Жаахан хүүхдийг мангас ирнэ шүү, чөтгөр ирнэ шүү гэж айлгадаг. Түүнтэй адилгүй юм. Үхэл ирнэ шүү, ном үзэхгүй бол гэж айлгаж байгаа зүйл биш ээ. Харин ч үхэл мөнх бусыг одооноос бясалгуулаад үхлийн үед үхлээс айхгүй болгох зорилготой юм.
Жишээлбэл, нэг оронд халдварт өвчин ирлээ гэж бодвол түүнээс одооноос урьдчилан сэргийлэх ёстой. Вакциныг нь хийлгэж, аль чадлаараа урьдчилан сэргийлж, өвчнөөс хамгаалдаг сахиус, нандин зүйлийг биедээ зүүдэг ч юмуу гэх мэтээр тухайн халдварт өвчин ирэхээс нь өмнө хамгаалах хэрэгтэй. Тэгвэл тухайн өвчин ирсэн ч гэсэн түүнээс айхгүй болж чадна. Тэгэхгүйгээр өвчин ирчихсэн хойно нь эм тариа хийлгүүлээд ч нэмэргүй болох зүйлүүд байна шүү дээ. Яг түүнтэй л адилхан юм.
Гаадамбын гэвш Жан ава гэдэг хүн бол үхэл мөнх бусыг байнга бясалгадаг. Тэр хүн бясалгал хийх бүртээ дээр айлдсан Уманжүг номын “Хэрвээ энэ насандаа л хичээхгүй бол дараа төрөлд муу заяанд унасан хойно ямар ч арга байхгүй болно шүү дээ” гэсэн утгатай үгийг бясалгал хийх бүртээ уншдаг. Ийнхүү эхлээд үхэл мөнх бусыг санаж байгаад тухайн бясалгал уруугаа орвол тэр бясалгал жинхэнэ ном болж чаддаг, үр дүнгээ өгч чаддаг юм.
Жишээлбэл бид энгийн үед “Багш дор итгэмүү, Бурхан дор итгэмүү” гээд Итгэл тэргүүтэй янз бүрийн номуудыг зөндөө л уншиж байдаг. Тэр үедээ бид жинхэнэ сайн бодож, бясалгаж байна уу гэвэл тийм биш байна. Харин онгоцонд суугаад явж байтал гэнэт онгоц чичрээд, унамаар ч юм шиг аймшигтай болоод ирэх үед бид “Багш дор итгэмүү, Бурхан дор итгэмүү” гээд унших, жирийн үед унших хоёр хоорондоо машид адилгүй байна.
Түүнтэй адилхан ямарваа нэгэн номыг бясалгахын өмнө үхэл мөнх бусыг бясалгаад, тэгээд уншлага номоо уншвал ам төдий, үг төдий болохгүй, ном маань утга чанараараа ирэх учиртай юм аа.

Үхэл мөнх бусыг бясалгасны үр дүнд …

Ер нь үхлийг гурав хуваадаг. Хамгийн сайн хүн бол үхэх үедээ гэтэлж чаддаг байх хэрэгтэй. Дунд үхэл нь үхэх үедээ баясгалантайгаар үхэх, хамгийн доод тал нь үхэх үедээ айдасгүйгээр үхэх явдал юм. Энэ гурвын аль нэгийг зайлшгүй хийх хэрэгтэй гэж айлддаг.
Их сайн бясалгаачин, бүтээлчин бол үхэхийн үед харин ч нэг байшингаас нөгөө байшинд орж байгаа юм шиг үхлийг номд урвуулаад, тэр үед орчлонгоос ч гэтэлж болдог. Тодруулбал, их бясалгаачин хүмүүс бол үхэх биш, үхлийг орчлонгоос гэтлэх болгож хувиргаж чаддаг юм.
Дараагийн дунд зэргийн бясалгаачин номчин хүн бол үхэхийн үед за би маш их буян хийсэн, бүхий л насаа буянд зориулсан, тиймээс би үхээд гарцаагүй сайн төрөл авах байх гэж баясгалантайгаар үхэж чаддаг.
Доод тал нь үхэхийн цагт за би ямар ч байсан муу заяанд уначихаар том нүгэл хийгээгүй дээ, чадах чинээгээрээ л буянд хичээсэн дээ, тиймээс би арай ч муу заяа уруу уначихгүй болов уу гэж харамсахгүйгээр үхэж чадах нь чухал юм. Үхэл мөнх бусыг бясалгасны үр дүнд ийм гурван зүйл гардаг.
Эдгээр гурван үхлээс ядаж хамгийн доод талыг нь ч гэсэн гаргах ёстой юм.