Будда - Модонд дунд буй хөшөө

Согяал ринбүүчи – Буруу үзлийн талаарх сургаал

Будда нэгэнтээ айлдахдаа буруу үзэл бол хүний хамгийн айж явууштай аюултай дайсан нь юм гэсэн байдаг. Энэ юуны тухай хэлээд байна вэ?
Үүнийгээ тайлбарлахдаа Будда нэгэн залуу худалдаачны тухай дараах түүхийг ярьсан байдаг.

Сайхан эхнэр, хүүхэдтэй нэг залуу амьдардаг байжээ. Гэнэт нэг өдөр эхнэр нь өвчин тусаж нас барснаар залуу маш их уйтгар гунигт автсан бөгөөд үүнээс цааш бүх л хайр халамж, амьдралаа хүүдээ өгч амьдрах болжээ. Нэг удаа түүнийг худалдаанд явсан хойгуур тосгон уруу нь дээрэмчид дайран тосгоны бүх хүмүүсийг алж гэр орныг нь шатаан орхиод явсан байна. Харин хүүг нь дээрэмчид аваад явчихаж. Худалдаачин залуу буцаж ирээд сүйрсэн тосгоноо харж сандран гүйж яваад нэг жаахан хүүгийн шатсан цогцсыг олж өөрийн хүүгээ гэж бодоод асар их уй гашууд унаж гэнэ. Тэрээр хүүгийн цогцсыг чандарлаад түүнээс хойш үргэлж биедээ авч явах болжээ. Олон жил өнгөрч залуу хааяа нөгөө үнсээ гаргаж ирээд уйлж олон ч шөнийг өнгөрөөдөг байж. Гэтэл нэг өдөр хүү нь дээрэмчдээс зугтаад төрсөн тосгондоо ирж аавынхаа хаалгыг цохижээ. Залуу “Хэн бэ?” гэвэл хүү нь “Аав аа, би байна аа” гэж. Залуу уй гашуудаа автсан хүнээр тоглодог ямар дүрсгүй жаал вэ? гээд “Чи наанаасаа яв. Битгий хүнээр шоглоом хийгээд бай” гэж. Хүү олон удаа тогшиж гуйсан боловч хүүгээ үхсэн гэдэгт бат итгэсэн эцэг нь хаалгаа тайлж өгсөнгүй, удалгүй хүү нь улмаар эргэн эргэн харсаар үүрд орхин явжээ. Үүнээс хойш тэр хоёр дахин бие биеийнхээ барааг хараагүй гэнэ.
Энэ түүхийг яриад Будда залгуулан “Заримдаа хүн ямар нэг зүйлийг үнэн гэж үзээд түүндээ хэтэрхий ихээр итгэвэл яг жинхэнэ үнэн биеээрээ ирээд хаалгыг нь тогшсон ч хаалгаа тайлж өгдөггүй юм” гэж сургасан байна.
Бодит байдлын яг жинхэнэ дүр төрхийг Будда олж харсан бөгөөд үнэн байдлыг эндүүрэлгүй мэддэг бол, харин бид түүнийг олж харалгүй буруу замаар нь явдаг. Улмаар бид өөрийн гэсэн буруу үзлийг өөртөө цогцлоох бөгөөд түүнийгээ бүрэн үнэн гэж итгэдэг. Яг л тэр худалдаачин өөр хүүхдийн цогцсыг өөрийн хүүгийнх гэж итгэсэнтэй ижил. Энэхүү буруу итгэл үнэмшил нь бидний бүх мэдрэхүйг бүрхсэн хувцас мэт болох бөгөөд бүх мэдээллийг бидэнд бохирдуулан гажуудуулан харагдуулдаг байна. Тиймээс ч энэхүү буруу үзэл нь хүний хамгийн аймшигтай дайсан бөгөөд хүний бие, сэтгэл, хэлээрээ хийдэг бүх л буруу үйлийн үндэс, зовлонт самсарад эцэс төгсгөлгүй дахин дахин төрөхийн гол шалтгаан болдог гэж Будда айлджээ.
Бурхан багш хамгийн анхныхаа сургаальдаа л “Хүний зовлонгийн гол шалтгаан бол мунхаг (ignorance) юм” гэж айлдсан байдаг. Тэгвэл мунхаг гэж юуг хэлээд байна вэ? Үүнийг ойлгохын тулд эргэн тойронд байгаа гайхамшигтай ухаантай хүмүүсийг харж үзье. Тэд үнэхээр гайхалтай сэтгэх боловч шал буруу зүйл хийдэг тохиолдол зөндөө байдаггүй гэж үү? Үүний гол шалтгаан нь мунхаг нь хүний оюун ухаантай холбоогүй бөгөөд харин ч оюун ухааныг өөрийн хүсэл зорилгыг биелүүлэхэд ашигладагт л оршиж байгаа юм. Энэ л шалтгаанаар хүмүүс заримдаа гайхамшигтай ухаантай мөртлөө шал буруу үзэл бодолтой байж, илэрхий зовлон туулж байгаа мөртлөө түүнийгээ анзаарах ч үгүй байж болдог. Яагаад бид сэтгэл дотроо ийм мунхаг зүйл ажиллаж байгааг олж хардаггүй нь сонирхолтой биш байна гэж үү? Гэтэл яг үнэндээ үүнийг олж харж чадахгүй байгаа тэр байдлыг л монголоор “Мунхаг”, Англиар “Ignorance”, Түвдээр “Ma rigpa” гэж нэрлэдэг юм.
Үнэндээ “мунхаг” гэдэг зүйлийг бид ямар нэг тэнэг, дүлий дүмбэ, идэвхгүй, меланхолик байдлаар ойлгодгоос илүү том алдаа хүн төрөлхтөнд байдаггүй ч байж магадгүй. Гэтэл үнэндээ мунхаг гэдэг зүйл нь ухаалаг, хурц, сэргэлэн, хурдан шаламгай, гайхалтай овжин байдаг. Тийм учраас л бид түүнийг зөв сэтгэлгээнээс ялгадаггүй. Адольф Гитлер ч гэсэн өөрийгөө зөв зүйл хийж байна гэдэгт бүрэн итгэлтэй байсан нь лавтай.
Нөгөө талаас Буддагийн сургаалийн зүрхэн хэсэгт “Байгаа бүх зүйлийг яг байгаа үнэн мөн чанараар нь олж харах” тухай байдаг. Эд юмсын, үзэгдлийн энэхүү мөн чанарыг л олж таних нь бясалгалын эцсийн зорилго юм. Мунхгийн шилийг нүдэндээ зүүсэн тул бид юмсыг байгаагаас нь ондоогоор ойлгож хүлээж хардаг бөгөөд хэрэв тэрхүү шилийг авч чадвал үнэхээр юмсыг яг үнэн байдлаар нь олж харж чадах юм. Жишээ нь та харанхуйд ойгоор алхаад явж байж л дээ, гэнэт хөл доор чинь могой харагдаж. Та айсандаа үс чинь өрвийж, нуруугаар хүйт даан, хөлс чинь чийхарна. Могой үнэхээр “оршин байна” гэж бат бодно. Гэтэл сайн хартал нөгөөх чинь могой биш хэсэг олсны тасархай байжээ. Та ч санаа амран тайвширна. Бид олсыг могой гэж андууран харж байсан байна. Яг үүн шиг бид амьдралд юмс үзэгдлийг андууран харж байдаг. Амьдралд бол та хэчнээн сайн ширтэвч тэр могой хэвээрээ л байна. Учир нь бидний нүдэнд асуудал байгаа биш, харанхуйгаас болсон биш харин бидний мунхаг сэтгэлийн хараанд асуудал оршиж байгаа юм. Мунхгийн энэ шилээ авч хаявал бид могойг мод байсныг олж мэдсэн шиг л орчлон нь бодит байдалд үнэндээ огт өөр байсныг нь олж харах юм. Нөгөө могой хаачсан бэ? Тэр могой амьдрал дээр үнэндээ байгаагүй, бидний сэтгэл доторх төсөөлөл төдий зүйл байсан шүү дээ. Амьдрал дээр үнэндээ бүх зүйл хоосон чанартай, сэтгэл дэх төсөөлөл төдий зүйл юм гэдэг сургааль нь ийм л учиртай. Могой байгаагүй боловч олс бол байж л байсан. Яг тэрэн шиг бидний харж ойлгож байгаа зүйл бол үнэндээ байхгүй, оргүй зүйл боловч бас огт байхгүй ч биш юм.
Бас нэг жишээ. Ойд хорин мянган төгрөг хэвтэж байг. Хүн тааралдвал түүнийг хараад хөөх 20000 бна гээд л баясан сэтгэл нь хөөрнө. Хэрэм мөнгөтэй тааралдвал түүнийг ямар нэг навч байна гэж бодно, түүнд баясах сэтгэл огт төрөхгүй. Мөнгө оршиж байна уу? Навч оршиж байна уу? Аль аль нь хүний ч, хэрэмний ч сэтгэлд оршиж байгаа төсөөлөл төдий оршихуй юм. Тиймээс мөнгө нь ч, навч нь ч хоосон чанартай. Хэрэв тэр мөнгө үнэхээр оршин байдаг нь үнэн бол хэрэм ч түүний өө мөнгө байна гэж таниад баярлах байсан биз. Хүмүүсийн сэтгэлдээ зохиосон тэр л оршихуй хүнийг баярлуулж чадаж байгаа бол мөн зовоож ч чадна. Үүнд л бидний зовлонгийн гол шалтгаан байна. Хүмүүс хоорондоо хүртэл ийм асуудалтай. Цэцгээ гэдэг хүнийг нэг хүн учиргүй сайн хүн гэж бодно, харин өөр хүн түүнийг аймаар муу хүн гэж үзнэ. Цэцгээ сайн хүн үү, муу хүн үү? Бид ингэж л сэтгэлдээ хоосон оршихуй бүтээж түүндээ итгэдэг тул зовж байгаа хэрэг. Яг л олсыг могой гэж хардагтай адил. Үнэндээ сайн муу гэдэг ойлголт нь хүртэл хүн бүрт адилгүй сэтгэл дотор оршдог төсөөлөл төдий зүйл. Тийм байтал бид түүнд хэчнээн их утга учир өгч зовцгоодог билээ? Ийм л байдлаар бид бодит байдлыг зохиомол өөр ертөнц болгон хардаг. Ийм зохиомол төсөөлөлд үндэслэсэн хараагаа түр аваад өөр нүдээр харвал амьдрал яаж харагдах бол?
За яахав, тэр могой ч яахав олс байсан байж, гэтэл могой гэж харсан зүйл маань үнэхээр могой байсан бол яах вэ, тэгээд могой хоосон гэж бодож байгаад хатгуулаад үхэх үү гэж өөр нэг хүмүүс бодож магадгүй. Хэрэв зөвхөн могойг хоосон гэж үзээд бусад ойлголтоо хоосон болохыг ойлгохгүйгээр сэтгэвэл ингэж бодох нь үнэхээр зөв юм. Гэтэл үнэндээ могой ч тэр, чи ч тэр, өвчин ч тэр, үхэл ч тэр, амьдрал ч тэр, бүх л ойлголт маань бидний буруу үзэлд тулгуурласан төсөөлөл төдий зүйл юмаа гэдгийг ойлговол энэ асуултыг асуух шаардлагагүй болно. Өвдөх, үхэх гэдэг зүйл оршин байдаг, тэр нь аймаар гэж итгэснээс л энэ асуултыг асууж байгаа хэрэг. Гэтэл үнэндээ тэд хүртэл бодит байдалд бидний бодсон шиг зүйл биш юм. Тэднийг ч бид шилээ аваад харвал энгийн л зүйл үзэгдэл болохыг ойлгоно. Үнэндээ үүнийг ойлгож байгаа хүнийг могой хатгахгүй ч байж магад. Эсвэл могойд хатгуулж үхээд дараачийн төрөлдөө яаралтай төрж сайхан амьдралд жаргах ёстой үйлийн үртэй байсан ч юм бил үү, яагаад бид ер нь могойд хатгуулж үхэхийг муу гэж үздэг билээ? Хүн төрөлхтөн үхлийг үргэлж нэг абсолют утгаар аймшигтай, муу зүйл гэж хардгаас л болж байна. Тиймээс хоосон чанарыг ухаарсан хүнд үхэл, амьдрал хоёр ялгаагүй ижил зүйл юм. Тэр хоёр бол тэрэгний хоёр дугуй. Аль нэг нь илүү сайн, аль нэг нь илүү муу гэж байхгүй. Бидний бүх ойлголт ийнхүү бүхэлдээ буруу үзэлд тулгуурласан тул амьдралдаа ийм их зовлон, асуудлыг өөрсдөө ургуулан гаргаж ирж зовцгоож байна шүү дээ. Буруу үзэл бидний сэтгэхүйд ийм гүн, сэтгэхүйн ямар ч хэлбэрт маань шингээстэй байгаа болохоор л бид үүнийгээ байнга буруугаар тайлбарлаж итгээд байгаа хэрэг. Миний дотор нэг л зөв сэтгэлгээ төрөхөд тэр нь миний асар олон буруу сэтгэлгээтэй зөрчилдөх тул би тэрхүү зөв сэтгэлгээг л буруу гэж ойлгоно. Олны бодол ортой гэдэг нь нэг хүний дотор хүртэл байдаг байх нь дээ.
Өнгөц сэтгэлдээ энэ бүхнийг ойлгож ухаарах хялбархан боловч, бодит амьдралд бол өөр шүү дээ гэж хүмүүс ярьцгаадаг. Өвдөлт хоосон гэж хэчнээн давтавч, ойлговч өвдөлт арилахгүй биз дээ гэх байх. Яг үнэнийг хэлбэл бас яг тийм биш. Алдарт иогиуд далд ухамсартаа хүртэл өвдөхгүй, өвдөлт байхгүй гэж итгүүлснээр гал дээр түлэгдэлгүй явж чаддаг. Энэ бол далд ухамсар л үнэнийг хэлбэл өвдөлт гэдэг зүйлийн сайн мууг шийддэгийг харуулж байна. Далд ухамсар маань өвдөж байна, ямар муухай вэ? гэж үзвэл бид гаднах ухамсартаа хэчнээн өвдөлт хоосон гэж бодоод нэмэргүй. Бид энгийн ухамсартаа хоосон чанарын үнэнийг ойлговч гол асуудал нь бидний далд ухамсар үүнийг ойлгохгүй хэвээр л байдаг. Тэр бас л юмыг өөрийнхөөрөө сайн муу гэж үзсээр байх бөгөөд томоос том мунхгийн шил зүүчихсэн юмыг харж автоматаар шүүж дүгнэсээр байдаг. Ямар нэг юм болоход таныг ухаарч ч амжаагүй байхад далд ухамсар тань эхлэн уурсаж бие чинь шатаж эхэлсэн байдаг. Учир нь бүх л мэдрэмж эхлээд далд ухамсарт очоод тэнд үнэлэгдэж цэгнэгдээд, “танигдаад” дараа нь тэр тухай мэдээлэл бидний энгийн ухамсарт ирдэг. Яаж далд ухамсартаа байгаа тэр мунхгийн шилийг авч хаях вэ? Үнэндээ мунхгийн оршиж буй гэр нь далд ухамсар ч гэж хэлж болно. Үүнд л бясалгалын жинхэнэ гол үүрэг нь гарч ирж байгаа юм. Бид бясалгалын аргаар л далд ухамсартаа нэвтэрч чадах бөгөөд түүнд энэхүү хоосон чанарын үнэнг ойлгуулснаар бид сэтгэлийнхээ угт ариусч зовлонгоос жинхнээсээ сална.
Далд ухамсраа хэрхэн сургах билээ? Хариултыг нь 2500 жилийн өмнө Будда олж нээжээ. Хүний бие, далд ухамсар хоёр маш нягт холбоотой. Үнэндээ нэг зоосны хоёр тал юм. Зоосыг сүлдээр нь дээш харуулахын тулд яах вэ? Сүлдэн талд нь бид гар хүрэх эрхгүй гэж бодъё. Хариулт нь энгийн. Зоосыг тоогоор нь доош харуулахад л боллоо. Өөрөөр хэлбэл сэрэмжтэй, зөв ажиллавал далд ухамсар ч адилхан өөрчлөгдөнө. Энгийн ухамсарт хоосон чанарыг бид мөнгө навчаар, могой олсоор, сайн муу хүнээр тайлбарлан ойлгуулж болох бол далд ухамсарт бид хоосон чанарыг түүний ажилладаг биеийн сэрэмжүүдээр нь дамжуулан ойлгуулж болно. Энэ л бидний бясалгалаар хийх гол ажил маань юм.